Als er iets is waar je je tijdens het volgen van een keto leefstijl behoorlijk druk over kunt maken, dan zijn het wel je ketonenwaarden. In de eerste dagen hoop je vooral dat er überhaupt iets op je ketonenmeter verschijnt, vervolgens ben je blij als je boven de 0,5 mmol/l uitkomt en een paar weken later vraag je je misschien alweer af waarom je nog steeds geen waarden van boven de 2 meet. En als je je online wat verder verdiept in keto, ontdek je de Glucose-Ketonen Index (GKI) en heb je er zomaar nog een getal bij waarover je je druk kunt maken.
Wat ik na al die jaren in mijn praktijk nog steeds fascinerend vind, is hoe verschillend vrouwen reageren op de introductie van een keto leefstijl. De ene vrouw meet betrekkelijk lage ketonenwaarden en voelt zich ondertussen beter dan ze zich in jaren heeft gevoeld. De andere meet prachtige ketonenwaarden, maar heeft nog steeds moeite om haar energie gedurende de dag op peil te houden.
In mijn eerdere artikel over keto-adaptatie heb ik uitgelegd wat dit proces inhoudt en wat je daarvan kunt merken. In dit artikel wil ik wat dieper ingaan op de veranderingen die plaatsvinden in je stofwisseling, hoe je die kunt interpreteren en waarom ik het juist tijdens de overgang belangrijk vind om verder te kijken dan je ketonenwaarden.
Ketose, vetadaptatie en keto-adaptatie: wat is het verschil?
Wanneer je je wat verder verdiept in de fysiologie van een keto leefstijl, kom je drie begrippen tegen die regelmatig door elkaar worden gebruikt: ketose, vetadaptatie en keto-adaptatie. Hoewel ze nauw met elkaar samenhangen, beschrijven ze verschillende aspecten van wat er in je stofwisseling gebeurt.
Ketose
Dit is waarschijnlijk het meest vertrouwde begrip. Door je koolhydraatinname sterk te beperken, neemt je behoefte aan insuline doorgaans af en wordt het vrijmaken van vetzuren uit je vetweefsel minder geremd. Je lever gaat meer ketonen produceren uit vetzuren. Wanneer de concentratie bèta-hydroxybutyraat (BHB) in je bloed 0,5 mmol/l of hoger is, spreken we binnen de context van een ketogeen voedingspatroon doorgaans van nutritionele ketose. Die waarde kun je al binnen enkele dagen bereiken.
Vetadaptatie
Deze term heeft betrekking op de fysiologische aanpassingen waardoor je lichaam in grotere mate vetzuren als brandstof kan gebruiken. Hoewel je regelmatig hoort dat je lichaam opnieuw moet leren vet te verbranden, kan je lichaam dat natuurlijk al. Ook wanneer je een koolhydraatrijk voedingspatroon volgt, gebruik je vetzuren als brandstof. Je hart haalt er onder normale omstandigheden zelfs een groot deel van zijn energie uit.
Wat er verandert wanneer je met keto begint, is de mate waarin je lichaam gebruikmaakt van de verschillende beschikbare energiebronnen. Daarbij vinden ook op cellulair niveau aanpassingen plaats, bijvoorbeeld in de activiteit van enzymen, het transport van vetzuren en de verwerking ervan in je mitochondriën, de structuren in je cellen waarin een groot deel van je energieproductie plaatsvindt.
Interessant is dat vetadaptatie ook kan plaatsvinden zonder dat je in nutritionele ketose bent. Dat zien we bijvoorbeeld bij duursporters en bij mensen die een koolhydraatbeperkt, maar niet noodzakelijkerwijs ketogeen voedingspatroon volgen.
Keto-adaptatie
Dit proces omvat een breder geheel aan aanpassingen. Naast veranderingen in het gebruik van vetzuren vinden er ook veranderingen plaats in de productie, het transport en de benutting van ketonen. Je verschillende organen en weefsels passen hun energievoorziening aan de langdurig beperkte beschikbaarheid van koolhydraten aan, maar doen dat ieder op hun eigen manier. Waar je spieren uitstekend rechtstreeks vetzuren kunnen gebruiken, kunnen ketonen juist een aanzienlijk deel van de energiebehoefte van je hersenen dekken.
Hoewel het verleidelijk is om deze aanpassingen onder te verdelen in afzonderlijke fasen, liggen de grenzen in de praktijk en in de wetenschappelijke literatuur minder scherp. De processen overlappen elkaar en verlopen bovendien in een verschillend tempo.
Hoelang duurt keto-adaptatie?
Hoewel je al binnen enkele dagen in ketose kunt zijn, moet je voor keto-adaptatie eerder denken aan een periode van weken tot maanden.
Als praktische indicatie kun je voor een aanzienlijk deel van de eerste fysiologische aanpassingen denken aan een periode van vier tot zes weken. Na acht tot twaalf weken is het aannemelijk dat je lichaam zich bij een consequent gevolgd ketogeen voedingspatroon verder heeft aangepast. Maar ook daarna kunnen er nog gedurende enkele maanden veranderingen plaatsvinden.
In onderzoek naar keto-adaptatie bij sporters wordt eveneens onderscheid gemaakt tussen aanpassingen die binnen enkele weken plaatsvinden en de effecten van langdurige ketogene voeding. Een wetenschappelijk vastgesteld moment waarop iemand volledig keto-adapted is, bestaat echter niet.
Je metabole uitgangspositie tijdens de overgang
Hoe snel dat bij jou gaat, kan behoorlijk verschillen. Een vrouw die al jarenlang relatief koolhydraatarm eet, regelmatig aan krachttraining doet en een goede metabole gezondheid heeft, begint vanuit een heel andere situatie dan een vrouw die al twintig jaar insulineresistent is, weinig spiermassa heeft en tijdens de overgang ook nog eens slecht slaapt.
De hormonale veranderingen tijdens de overgang kunnen invloed hebben op onder andere je insulinegevoeligheid, vetverdeling en energiehuishouding. Of keto-adaptatie daardoor bij vrouwen tijdens de overgang daadwerkelijk langer duurt, is nog onvoldoende onderzocht. Veel van wat we weten over de adaptatieduur is immers afkomstig uit onderzoek bij mannen, relatief jonge volwassenen en goed getrainde sporters.
Overigens betekent dit niet dat je gedurende die hele periode vermoeid bent of nog nauwelijks voordelen van je keto leefstijl ervaart. In mijn praktijk zie ik regelmatig dat vrouwen binnen enkele weken al aanzienlijke verbeteringen ervaren. Ze slapen beter, hebben meer energie, ervaren minder honger tussen de maaltijden en zien hun bloedglucosewaarden verbeteren.
Een goed afgestemde keto leefstijl kan binnen enkele weken staan. De fysiologische aanpassingen die je daarmee in gang hebt gezet, kunnen nog maanden doorgaan.
Meer energie, minder kracht?
Een mooi voorbeeld van het verschil in tempo waarin die aanpassingen plaatsvinden, is je inspanningsvermogen. Misschien heb je sinds de start van je keto leefstijl geen last meer van die enorme energiedip halverwege de middag, maar krijg je tijdens je gebruikelijke krachttraining ineens met moeite dezelfde gewichten omhoog.
Je spieren kunnen gebruikmaken van verschillende energiebronnen. Tijdens een lange wandeling kunnen vetzuren een groot deel van de benodigde energie leveren. Bij kortdurende, intensieve inspanningen spelen glucose en spierglycogeen een veel grotere rol.
Een interessant onderzoek van Louise Burke en collega’s laat zien hoe snel veranderingen in de brandstofbenutting kunnen plaatsvinden. Bij zeer goed getrainde duursporters was het vermogen om tijdens inspanning vetzuren te gebruiken al na vijf tot zes dagen ketogene voeding sterk toegenomen. Tegelijkertijd verslechterde hun prestatievermogen bij intensieve duurinspanning.
Nu ging het hier om mannelijke topsporters, dus we kunnen deze bevindingen niet zomaar vertalen naar een vrouw van 52 die drie keer per week naar de sportschool gaat. Het onderzoek illustreert wel dat een toegenomen vermogen om vetzuren te gebruiken als brandstof niet automatisch betekent dat ook je prestatievermogen bij iedere vorm van inspanning verbetert.
Ook wanneer je al langere tijd een keto leefstijl volgt, blijven je spieren bij bepaalde inspanningen gebruikmaken van glucose en glycogeen. Je lichaam blijft dan ook zelf glucose produceren, onder andere uit glycerol, lactaat en bepaalde aminozuren. Dat proces noemen we gluconeogenese.
Juist omdat ik het behoud van spiermassa tijdens de overgang zo belangrijk vind, besteed ik hier in mijn praktijk aandacht aan. Ik wil dat je voldoende energie en eiwit binnenkrijgt om te kunnen blijven trainen en herstellen. Misschien moet je je trainingsbelasting in de eerste weken tijdelijk wat aanpassen. Dat hoeft helemaal niet te betekenen dat een keto leefstijl niet bij je past.
Waarom kunnen je ketonenwaarden na verloop van tijd dalen?
Een van de vragen die ik regelmatig krijg, is waarom ketonenwaarden na verloop van tijd lager kunnen worden. Misschien mat je in de eerste weken van je keto leefstijl regelmatig waarden rond de 2 mmol/l, terwijl je een aantal maanden later meestal ergens tussen de 0,5 en 1 mmol/l uitkomt. En dat terwijl je nog steeds op ongeveer dezelfde manier eet.
Online lees je dan vaak dat je lichaam inmiddels efficiënter gebruikmaakt van ketonen. Dat zou een verklaring kunnen zijn, maar uit je ketonenwaarde alleen kun je die conclusie niet trekken.
Een bloedketonenmeter meet de concentratie bèta-hydroxybutyraat in je bloed. Die concentratie is het resultaat van verschillende processen die tegelijkertijd plaatsvinden. Je lever produceert ketonen, andere weefsels nemen ze op en gebruiken ze en ook je nieren spelen een rol in de verwerking en uitscheiding ervan.
In de fysiologie maken we onderscheid tussen de concentratie van een stof en de zogenaamde metabole flux. Dat laatste heeft betrekking op de hoeveelheid van een stof die per tijdseenheid wordt geproduceerd, verwerkt of gebruikt.
Je ketonenmeter vertelt je hoeveel BHB er op het moment van meten in je bloed aanwezig is. Maar hij vertelt je niet hoeveel ketonen je lever in het afgelopen uur heeft geproduceerd, hoeveel je hersenen ervan hebben gebruikt of hoeveel energie je spieren rechtstreeks uit vetzuren hebben gehaald.
Twee vrouwen kunnen dus precies dezelfde ketonenwaarde meten, terwijl de productie en het gebruik van ketonen in hun lichaam behoorlijk verschillen.
Wat ik dan ook interessant vind wanneer je ketonenwaarden na verloop van tijd veranderen, is hoe het verder met je gaat. Hoe is je energieniveau, hoe slaap je, hoe ontwikkelt je bloedglucose zich en hoe gaat het met de klachten die voor jou de aanleiding waren om met keto te beginnen? Dat is allemaal informatie die ik graag naast je ketonenwaarde leg.
Wat als je moeilijk in ketose komt?
Het tegenovergestelde kom ik in mijn praktijk overigens ook tegen. Vrouwen die hun voedingspatroon zorgvuldig hebben aangepast en bij wie de ketonenwaarden desondanks maar moeizaam stijgen.
Een van de dingen waar ik dan naar kijk, is de metabole uitgangspositie van een vrouw. Insuline remt zowel het vrijmaken van vetzuren uit het vetweefsel als de productie van ketonen in de lever. Wanneer er sprake is van hyperinsulinemie, een langdurig verhoogde insulinespiegel, kan dat een rol spelen in het moeizaam bereiken van nutritionele ketose.
Dat betekent overigens niet dat er ondertussen helemaal niets verandert in haar stofwisseling. Zoals ik eerder heb uitgelegd, kan het gebruik van vetzuren als brandstof ook toenemen zonder dat je in nutritionele ketose bent.
Soms zie ik bij een vrouw gedurende een aantal weken geleidelijk de ketonenwaarden stijgen, zonder dat we wezenlijke veranderingen hoeven aan te brengen in haar voedingspatroon. Bij een andere vrouw is er wel aanleiding om gericht bij te sturen.
Ik vind het belangrijk om dat onderscheid te maken. Steeds minder koolhydraten eten of steeds langer vasten is lang niet altijd de oplossing. Tegelijkertijd is keto-adaptatie ook geen verklaring die we zomaar op iedere lage ketonenwaarde kunnen plakken.
In mijn artikel Waarom kom je niet in ketose, ondanks weinig koolhydraten? ga ik uitgebreider in op de mogelijke verklaringen.
Zijn hogere ketonenwaarden en een lagere GKI beter?
Wanneer een vrouw eenmaal goed in ketose is, ontstaat er soms een heel ander probleem. Ze wil graag die hogere ketonenwaarden bereiken die ze bij andere mensen online voorbij ziet komen. Ze gaat wat langer vasten, voegt extra MCT-olie toe aan haar koffie of begint zich zorgen te maken over de hoeveelheid eiwit die ze eet.
Vooral dat laatste vind ik tijdens de overgang een bijzonder ongelukkige ontwikkeling.
Stel dat je bloedglucosewaarden mooi zijn verbeterd, je de hele dag voldoende energie hebt, je beter slaapt, je nauwelijks nog honger hebt tussen je maaltijden en je regelmatig een ketonenwaarde van 0,8 mmol/l meet. Wat zou je er dan precies mee opschieten om van die 0,8 een 2,0 te maken?
Met bijvoorbeeld MCT-olie kun je je ketonenproductie verhogen. Maar daarmee heb je nog geen bewijs dat je meer lichaamsvet verliest, dat je insulinegevoeliger bent geworden of dat je verder gevorderd bent in het adaptatieproces.
Ook een toename van de vetverbranding is iets anders dan een afname van de hoeveelheid lichaamsvet. In een gecontroleerd onderzoek naar de effecten van ketogene voeding nam de vetoxidatie bij de deelnemers toe zonder dat dit gepaard ging met een versnelling van het verlies van lichaamsvet. Je kunt immers zowel vet uit je voeding als opgeslagen lichaamsvet gebruiken voor je energievoorziening.
De GKI: van meetwaarde naar prestatiedoel
En dan is er ook nog de Glucose-Ketonen Index (GKI). Je berekent deze door je bloedglucosewaarde te delen door je ketonenwaarde, beide uitgedrukt in mmol/l.
Binnen de keto-gemeenschap worden aan verschillende GKI-bereiken allerlei kwalificaties verbonden. Lichte ketose, matige ketose, optimale ketose, diepe ketose. Ik heb deze gangbare indeling ook beschreven in mijn artikel over ketonen, glucose en de GKI.
Wat veel mensen niet weten, is dat de GKI oorspronkelijk in een wetenschappelijke publicatie uit 2015 werd geïntroduceerd als hulpmiddel voor het monitoren van experimentele metabole interventies bij hersenkanker. De kwalificaties die je tegenwoordig op allerlei keto-websites tegenkomt, zijn dus geen wetenschappelijk gevalideerde streefwaarden voor gewichtsverlies, keto-adaptatie of de metabole gezondheid van vrouwen tijdens de overgang.
In mijn praktijk besteed ik dan ook relatief weinig aandacht aan de GKI. Ik laat mijn cliënten wel regelmatig hun bloedglucose en ketonen meten, maar ik kijk liever naar de afzonderlijke waarden en de ontwikkeling daarvan.
Een bloedglucosewaarde van 5 mmol/l en een ketonenwaarde van 1 mmol/l leveren bijvoorbeeld precies dezelfde GKI op als een bloedglucosewaarde van 7,5 mmol/l en een ketonenwaarde van 2 mmol/l. In beide gevallen is de GKI 5, terwijl ik bij die afzonderlijke waarden toch echt andere vragen zou willen stellen.
Mijn bezwaar tegen het verbinden van allerlei kwalificaties aan de GKI is vooral dat het zo gemakkelijk uitnodigt tot het nastreven van een steeds lager getal. Als je hebt gelezen dat een GKI van 5 optimaal is, maar die van je buurvrouw 2 is, dan kun je je bijna voorstellen dat er morgen ook bij jou wat extra MCT-olie door de koffie gaat.
Voor je het weet, ben je bezig je voedingspatroon te optimaliseren voor je ketonenmeter.
Bij specifieke medische toepassingen van ketogene metabole therapie kunnen bepaalde ketonenwaarden overigens wel degelijk relevant zijn. Maar voor een vrouw die tijdens de overgang haar metabole gezondheid wil verbeteren, zijn er doorgaans heel andere zaken die mijn aandacht verdienen.
Keto-adaptatie en metabool herstel
Wanneer je tijdens de overgang met een keto leefstijl begint, is er vaak ook op andere vlakken al het nodige veranderd in je lichaam. Het grote longitudinale SWAN-onderzoek naar de gezondheid van vrouwen tijdens de overgang heeft bijvoorbeeld laten zien dat de toename van vetmassa tijdens de overgang versnelt, terwijl de hoeveelheid vetvrije massa afneemt. Die veranderingen gingen niet gepaard met een versnelling van de gewichtstoename.
Je kunt dus relatief weinig verandering op de weegschaal zien, terwijl je lichaamssamenstelling ondertussen wel degelijk ongunstiger wordt.
Tel daarbij op dat veel vrouwen die ik begeleid al jarenlang bezig zijn geweest met afvallen. Minder eten, maaltijden overslaan, meer bewegen, opnieuw een dieet proberen. Wanneer ze uiteindelijk met keto beginnen, hebben ze vaak de neiging om ook daar onmiddellijk allerlei andere interventies aan toe te voegen.
Terwijl ik het in de eerste weken van hun keto leefstijl juist belangrijk vind dat ze voldoende energie en voedingsstoffen binnenkrijgen, dat hun eiwitinname goed is afgestemd en dat ze ontdekken hoe ze volwaardige, verzadigende maaltijden kunnen samenstellen.
Je kunt na een aantal weken uitstekend functioneren binnen je keto leefstijl en tegelijkertijd nog steeds een aanzienlijke hoeveelheid visceraal vet hebben, weinig spiermassa of een verhoogde nuchtere insulinespiegel. Het aanpassen van je energievoorziening aan de beperkte beschikbaarheid van koolhydraten is één ding. Het verbeteren van je metabole gezondheid is een veel breder proces.
Ongeduld is menselijk
In mijn praktijk zie ik regelmatig dat er gedurende vier weken op allerlei vlakken prachtige veranderingen hebben plaatsgevonden. Een vrouw slaapt beter, voelt zich energieker, kan zich beter concentreren, ervaart minder gewrichtsklachten en heeft voor het eerst in jaren rust rondom eten. En toch kan tijdens een consult de opmerking ‘maar ik ben nog maar twee kilo afgevallen’ de boventoon voeren.
Hoe begrijpelijk die teleurstelling soms ook is, ik zou het jammer vinden als je daardoor alle andere veranderingen over het hoofd ziet.
En hoe zit het met metabole flexibiliteit?
Ook metabole flexibiliteit verdient in dit verband nog even aandacht. Dat is het vermogen van je lichaam om zijn brandstofgebruik aan te passen aan de omstandigheden. Dat je inmiddels uitstekend functioneert op een ketogeen voedingspatroon, betekent nog niet dat je ook weer probleemloos grote hoeveelheden koolhydraten kunt verwerken. Zeker wanneer insulineresistentie voor jou de aanleiding was om met keto te beginnen, is dat een belangrijk onderscheid.
Ik zou je dan ook willen aanmoedigen om jezelf eerder een aantal maanden dan een aantal weken te gunnen om te ontdekken wat een goed afgestemde keto leefstijl voor jouw gezondheid kan betekenen.
Geduld hebben of bijsturen?
Dat keto-adaptatie tijd nodig heeft, betekent overigens niet dat je alle klachten die je tijdens je keto leefstijl ervaart automatisch aan het adaptatieproces moet toeschrijven.
Wanneer je voortdurend moe bent, regelmatig duizelig bent of steeds slechter herstelt van lichamelijke inspanning, is het verstandig om te onderzoeken wat er speelt. Misschien sluit je energie-inname onvoldoende aan bij je behoefte, verdient je vocht- en elektrolytenhuishouding aandacht of is je voedingspatroon op een ander vlak niet goed afgestemd. Ook medicatie en medische oorzaken kunnen een rol spelen.
Gebruik je bijvoorbeeld insuline, SGLT2-remmers of andere medicatie waarvan de werking of veiligheid kan veranderen bij koolhydraatbeperking, dan is medische afstemming voorafgaand aan de start van een keto leefstijl belangrijk. Ernstige klachten, zoals aanhoudende hartkloppingen, flauwvallen of aanhoudend braken, vragen om snelle medische beoordeling.
Je lichaam de tijd geven om zich aan te passen is iets anders dan maandenlang blijven doorlopen met klachten. Je hoeft je ook helemaal niet ellendig te voelen om keto-adapted te raken.
Wat ik uiteindelijk veel belangrijker vind dan de vraag of je inmiddels volledig keto-adapted bent, is dat je begrijpt hoe je jouw keto leefstijl moet vormgeven, welke informatie je uit je metingen kunt halen en wanneer er daadwerkelijk aanleiding is om iets bij te sturen.
Dat is ook waarom ik in mijn begeleiding zoveel aandacht besteed aan het overdragen van kennis. Ik wil dat je na afloop van onze samenwerking zelfstandig verder kunt, terwijl er in je lichaam ondertussen nog maandenlang allerlei fysiologische veranderingen kunnen plaatsvinden.
En daar hoef je gelukkig niet iedere dag met je ketonenmeter bovenop te zitten.
Wil je tijdens de overgang goed starten met keto of volg je al een keto leefstijl, maar blijven de gewenste resultaten uit? Bekijk dan mijn persoonlijke begeleidingstrajecten.
